Με την εντολή για επαναφορά συνοριακών ελέγχων στις αεροπορικές και θαλάσσιες συνδέσεις με την Ισπανία απάντησε η Ρώμη στη μαζική άφιξη μεταναστών στον ισπανικό θύλακα της Θέουτα. Η κίνηση πυροδότησε ένα σφοδρό διπλωματικό επεισόδιο, με τον Ισπανό υπουργό Εξωτερικών Χοσέ Λουίς Άλβαρες να καλεί τον Ιταλό πρεσβευτή στη Μαδρίτη για εξηγήσεις και να χαρακτηρίζει «ανάρμοστο» το μήνυμα του ομολόγου του Αντόνιο Ταγιάνι. «Το μήνυμα του ιταλού υπουργού Εξωτερικών είναι ανάρμοστο από πλευράς εταίρου και φίλης χώρας από την οποία αναμένουμε ευρωπαϊκή αλληλεγγύη κι όχι οπαδική δημαγωγία», δήλωσε ο κ. Άλβαρες, μία ημέρα αφότου η Ιταλίδα πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι είχε προειδοποιήσει ότι η χώρα της «δεν θα παραμείνει απλός θεατής».

Η απόφαση του ιταλικού υπουργείου Εσωτερικών ήρθε έπειτα από συνεδρίαση της Επιτροπής Ανάλυσης για τη Μετανάστευση και την Ασφάλεια των Συνόρων στο Μέγαρο Βιμινάλ, υπό τον Ματέο Πιαντεντόσι. Η Ιταλία δεν έχει χερσαία σύνορα με την Ισπανία, επομένως τα μέτρα αφορούν κυρίως ταξιδιώτες που κινούνται αεροπορικώς ή με πλοίο. Παράλληλα, ο Πιαντεντόσι είχε τηλεφωνική συνομιλία με τον Γάλλο ομόλογό του Λοράν Νουνιέζ και συμφώνησαν την ενίσχυση των ελέγχων στα ιταλογαλλικά χερσαία σύνορα, με στόχο την αποτροπή δευτερογενών μετακινήσεων προς την Ιταλία από ανθρώπους που πέρασαν στη Θέουτα. Η συμφωνία Σένγκεν επιτρέπει σε ένα κράτος να επαναφέρει προσωρινά τους ελέγχους όταν διαπιστώνεται σοβαρή απειλή για τη δημόσια τάξη ή την εσωτερική ασφάλεια, και η Ρώμη έσπευσε να κάνει χρήση αυτού του δικαιώματος.

Στη Θέουτα εκτιμάται ότι έφτασαν περίπου 60.000 άνθρωποι μέσα σε ελάχιστο χρόνο, προκαλώντας εικόνες ανεξέλεγκτης πίεσης στα σύνορα. Μέχρι το απόγευμα της 31ης Ιουλίου, οι ισπανικές αρχές είχαν καταγράψει περισσότερες από 37.500 αναχωρήσεις προς το Μαρόκο, αριθμός που ξεπέρασε στη συνέχεια τις 48.300. Ο ανθρώπινος απολογισμός, ωστόσο, είναι βαρύς: τουλάχιστον 57 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, οι περισσότεροι πνίγηκαν προσπαθώντας να περάσουν τον κυματοθραύστη στο Ελ Ταραχάλ. Η τραγωδία βάθυνε το χάσμα ανάμεσα στις δύο ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.

Η Μελόνι έδωσε ξεκάθαρο πολιτικό στίγμα. «Σε ό,τι αφορά την παράτυπη μετανάστευση δεν θα υποχωρήσουμε ούτε κατά ένα εκατοστό: η υπεράσπιση των συνόρων, η αποτροπή των δουλεμπόρων και η εγγύηση ασφαλών επαναπατρισμών θα συνεχίσει να αποτελεί τη γραμμή αυτής της κυβέρνησης», έγραψε στην πλατφόρμα X, προσθέτοντας ότι η Ιταλία είναι έτοιμη ακόμη και για «έκτακτα μέτρα, όπως την παύση του χώρου Σένγκεν με την Ισπανία». Από την πλευρά της, η ισπανική κυβέρνηση επιχειρεί να διαχειριστεί την κρίση με έμφαση στη συνεργασία. Ο υπουργός Εσωτερικών Φερνάντο Γκράντε-Μαρλάσκα μετέβη την Παρασκευή στον θύλακα και χαιρέτισε την «υποδειγματική συνεργασία» με το Μαρόκο για τις επιστροφές.

Το ευρωπαϊκό νομικό πλαίσιο είναι σαφές. Η Συμφωνία Σένγκεν – που υπογράφηκε το 1985 και τέθηκε σε πλήρη εφαρμογή το 1995 – προβλέπει την κατάργηση των συστηματικών ελέγχων στα εσωτερικά σύνορα, αλλά επιτρέπει την προσωρινή επαναφορά τους σε εξαιρετικές περιστάσεις. Η Ιταλία προσχώρησε το 1990, η Ισπανία το 1991 και η Ελλάδα το 1992. Αυτό που τώρα συμβαίνει δεν συνιστά οριστική έξοδο από τη ζώνη ελεύθερης κυκλοφορίας, αλλά ένα έκτακτο μέτρο που ενεργοποιείται όταν μια κυβέρνηση κρίνει ότι αυξάνεται δραματικά ο κίνδυνος για την ασφάλεια των πολιτών της. Η απόφαση της Ιταλίας, μία από τις σκληρότερες αντιδράσεις ευρωπαϊκής χώρας στη συγκεκριμένη κρίση, δείχνει πως το πρόβλημα της Θέουτα έχει ξεπεράσει τα ισπανικά σύνορα και δοκιμάζει την αντοχή της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης.