Στη βόρεια Ευρώπη, το πορτοφόλι έχει χάσει το νόημά του. Δεν είναι υπερβολή: ούτε μία κορώνα δεν χρειάζεται κανείς για να κινηθεί στη Στοκχόλμη, από το εισιτήριο του πάρκινγκ μέχρι το κερί στην εκκλησία. Οι σκανδιναβικές κοινωνίες έχουν προχωρήσει τόσο πολύ στην ψηφιοποίηση των πληρωμών, που τα μετρητά μοιάζουν με απολίθωμα.
Η Κεντρική Τράπεζα της Σουηδίας (Riksbank) κατέγραψε το 2025 ένα ιστορικό χαμηλό: μόλις το 5% των πολιτών χρησιμοποίησε μετρητά στην τελευταία αγορά του σε φυσικό κατάστημα. Το 2010 το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 40%. Αν προστεθούν οι φυσικές κάρτες, οι πιστωτικές και τα κινητά τηλέφωνα (Apple Pay, Samsung Pay), περίπου το 92% των συναλλαγών σε καταστήματα γίνεται πια με κάρτα. Στη γειτονική Νορβηγία η εικόνα είναι ακόμη πιο ακραία: την άνοιξη του 2026, τα μετρητά αντιστοιχούσαν στο 3% των πληρωμών, ενώ οι πληρωμές μέσω κινητού είχαν εκτοξευτεί στο 37%. Στην υπόλοιπη Ευρώπη, η Ολλανδία (22%) και η Φινλανδία (27%) ακολουθούν την ίδια τάση.
Πρωταθλήτριες του ψηφιακού, με αδύναμο σημείο
Η μετάβαση έγινε σταδιακά και χωρίς κυβερνητική απαγόρευση. Ο λόγος ήταν απλός: οι ψηφιακές πληρωμές αποδείχθηκαν γρηγορότερες και πιο βολικές. Στη Σουηδία, η εφαρμογή Swish (που τέθηκε σε λειτουργία το 2012) επέτρεψε άμεσες μεταφορές ακόμη και για μικροποσά. Στη Νορβηγία, το αντίστοιχο σύστημα Vipps MobilePay έχει την ίδια απήχηση. Οι κεντρικές τράπεζες παραδέχονται ότι η εμπιστοσύνη σε αυτές τις υπηρεσίες παραμένει υψηλή. Για τις επιχειρήσεις, η μείωση του φυσικού χρήματος σημαίνει λιγότερο κόστος.
Όμως η σχεδόν πλήρης εξάρτηση από τα ψηφιακά δίκτυα δημιούργησε ένα νέο ευάλωτο σημείο. Ο Σουηδός πρωθυπουργός Ουλς Κρίστερσον έχει προειδοποιήσει από πέρσι ότι η χώρα αντιμετωπίζει υβριδικές επιθέσεις «που δεν γίνονται με πυραύλους και στρατό, αλλά με υπολογιστές, χρήματα, παραπληροφόρηση και απειλές σαμποτάζ». Το 2021, μια κυβερνοεπίθεση στον πάροχο US IT παρέλυσε εκατοντάδες σούπερ μάρκετ στη Σουηδία. Το 2025, το σύστημα ταυτοποίησης BankID –στο οποίο βασίζονται οι πληρωμές μέσω Swish– επηρεάστηκε από νέα επίθεση.
Γυρίζουν πίσω, με νόμους και πρόστιμα
Η αντίδραση ήρθε γρήγορα. Η Νορβηγία, από τον Οκτώβριο του 2024, εισήγαγε νομοθεσία που υποχρεώνει τα φυσικά καταστήματα να δέχονται μετρητά, με πρόστιμα για όσες επιχειρήσεις παραβιάζουν τον κανόνα. Η Σουηδία ακολούθησε: από την 1η Ιουλίου 2026, σούπερ μάρκετ και φαρμακεία οφείλουν να προσφέρουν δυνατότητα πληρωμής με χαρτονομίσματα και κέρματα, ενώ μελετάται επέκταση σε άλλους κλάδους. Το μέτρο ψηφίστηκε ομόφωνα από το σουηδικό κοινοβούλιο. Οι τράπεζες, επίσης, έχουν οδηγία να διατηρούν ΑΤΜ για καταθέσεις και αναλήψεις.
Τον Νοέμβριο του 2024, το υπουργείο Άμυνας της Σουηδίας μοίρασε σε κάθε νοικοκυριό ένα φυλλάδιο με τίτλο «Αν έρθει η κρίση ή ο πόλεμος». Εκεί, συμβουλεύει τους πολίτες να χρησιμοποιούν τακτικά μετρητά και να κρατούν χρήματα για προμήθειες μίας εβδομάδας σε διαφορετικές αξίες. Η Riksbank συνιστά ήδη από το 2022 να υπάρχουν τουλάχιστον 1000 σουηδικές κορώνες (περίπου 90 ευρώ) στο σπίτι σε περίπτωση ανάγκης.
Ωστόσο, η αλλαγή συνηθειών δεν είναι εύκολη. Μια δημοσκόπηση της YouGov έδειξε ότι μόνο το ¼ των Σουηδών χρησιμοποιεί πλέον τα μετρητά ως κύριο μέσο πληρωμών, ενώ το 27% δηλώνει ότι δεν πληρώνει ποτέ με αυτά. Σε αντίθεση, στη Γερμανία τα τρία τέταρτα του πληθυσμού προτιμούν τα μετρητά και μόλις το 2% δεν τα χρησιμοποιεί ποτέ. Η κεντρική τράπεζα της Σουηδίας το αναγνωρίζει: για χρόνια προτεραιότητα ήταν η αποτελεσματικότητα, τώρα η ασφάλεια.
Παράλληλα, υπάρχει και το κοινωνικό πρόβλημα. Ηλικιωμένοι, άνθρωποι με αναπηρίες και άστεγοι κινδυνεύουν να αποκλειστούν από βασικές συναλλαγές αν δεν υπάρχει εναλλακτική λύση. Η πρώην υπουργός Δικαιοσύνης και Έκτακτης Ανάγκης της Νορβηγίας, Έμιλι Μελ, το είχε θέσει ξεκάθαρα: «Εάν κανείς δεν πληρώνει με μετρητά και κανείς δεν δέχεται μετρητά, τα μετρητά δεν θα είναι πλέον μια πραγματική λύση έκτακτης ανάγκης μόλις έρθει η κρίση».