Ο Ματ Ντέιμον στέκεται σε μια παραλία, γυμνός από τη μέση και πάνω, με πυκνή γενειάδα που μαρτυρά τον χρόνο που έχει περάσει. Δεν θυμάται. Η φωνή του ακούγεται σπασμένη καθώς απευθύνεται στην Καλυψώ της Σαρλίζ Θέρον. «Δεν θυμάμαι τίποτα πριν από την Τροία. Είχα γυναίκα; Παιδιά; Ίσως έναν γιο;». Η σιωπή που ακολουθεί είναι βαριά. Στο εκτενές απόσπασμα της Οδύσσειας που προβλήθηκε, ο Κρίστοφερ Νόλαν μετατρέπει τον πολυμήχανο βασιλιά της Ιθάκης σε έναν άνδρα που έχει καταπιεί τον λωτό της λήθης. Το νησί της Καλυψούς δεν είναι απλώς ένας τόπος εξορίας. Είναι μια μαύρη τρύπα όπου το παρελθόν έχει εξαφανιστεί.
Αυτή η σκηνή αποκαλύπτει αμέσως το διακύβευμα της νέας υπερπαραγωγής. Δεν πρόκειται για μια πιστή μεταφορά του ομηρικού κειμένου. Ο σκηνοθέτης που έφτιαξε το «Memento» και το «Inception» παίρνει μια θεμελιώδη ελευθερία: συγχωνεύει το επεισόδιο των Λωτοφάγων με το νησί της Ωγυγίας. Ο Οδυσσέας του Ντέιμον δεν είναι ένας ναυαγός που θρηνεί για την πατρίδα του. Είναι ένα κενό δοχείο που αναρωτιέται αν υπήρξε ποτέ σύζυγος και πατέρας. Το αρχέγονο δράμα της επιστροφής ξεκινά από το απόλυτο σημείο μηδέν, εκεί όπου ακόμη και η ανάμνηση του πολέμου έχει σβηστεί. Το υλικό που προβλήθηκε έδειξε επίσης μια σκηνή όπου οι Τρώες βυθίζουν τα σπαθιά τους στο Δούρειο Ίππο, προσπαθώντας να εξακριβώσουν αν κρύβεται κάτι μέσα, με μια λεπίδα να σκίζει το πρόσωπο ενός από τους κρυμμένους Έλληνες. Η ωμή βία του παρελθόντος ξεπροβάλλει μέσα από αναδρομές, αποσπασματικά, όπως ακριβώς παλεύει να αναδυθεί και η μνήμη του ήρωα.
Ο ίδιος ο Νόλαν εξήγησε την επιλογή του να καταπιαστεί με το ομηρικό έπος με λόγια που δεν αφήνουν περιθώρια παρερμηνείας. «Η Οδύσσεια είναι μια ιστορία που γοητεύει τη μία γενιά μετά την άλλη εδώ και 3.000 χρόνια. Δεν είναι απλά μια ιστορία, είναι η ιστορία». Κάθε λέξη δείχνει το βάρος που νιώθει. Για πρώτη φορά ο σκηνοθέτης δεν προσαρμόζει ένα δικό του σενάριο ή ένα λογοτεχνικό βιβλίο, αλλά ένα κείμενο που λειτουργεί ως μήτρα ολόκληρου του δυτικού πολιτισμού. Και η επιλογή να το γυρίσει εξ ολοκλήρου με κάμερες IMAX δείχνει την πρόθεση να δημιουργήσει ένα οπτικό θέαμα που να ανταποκρίνεται στη συλλογική φαντασίωση. Μέσα σε αυτό το σύμπαν, η συνεργασία με τη σύζυγό του και μόνιμη παραγωγό του, Ντέιμ Έμα Τόμας, είναι δεδομένη. Τα τέσσερα παιδιά τους συμμετείχαν σε εργασίες πίσω από τις κάμερες. Η δική του Ιθάκη τον ακολουθεί στο κινηματογραφικό ταξίδι, και η οικογένεια δεν είναι απώλεια, αλλά μέρος της δημιουργικής διαδικασίας.
Η αφήγηση του σκηνοθέτη δεν ακολουθεί ευθεία πορεία. Ο χρόνος σπάει και ανασυντίθεται, όπως έχουμε συνηθίσει, και η διαδρομή του Οδυσσέα γίνεται ένα υπαρξιακό παλίμψηστο. Οι Λωτοφάγοι, που στο έπος βρίσκονται σε ξεχωριστό τόπο, γίνονται ο κεντρικός μηχανισμός απώλειας μνήμης στο νησί της Καλυψούς. Είναι μια σχεδόν νευρολογική ερμηνεία του τραύματος. Ο ήρωας που έζησε τη φρίκη της Τροίας δεν θέλει απλώς να γυρίσει σπίτι. Πρέπει πρώτα να θυμηθεί γιατί το σπίτι υπήρξε ποτέ σημαντικό. Οι παραλήψεις του Νόλαν χαράζουν μια νέα γεωγραφία. Οι Φαίακες και η Ναυσικά απουσιάζουν. Δεν υπάρχει κανένα απαλό πέρασμα από τον κόσμο των τεράτων στην ανθρώπινη συνθήκη. Το φιλμ μοιάζει να πηγαίνει κατευθείαν από το τραύμα στην αναζήτηση ταυτότητας. Το αντιπολεμικό φορτίο γίνεται βαρύτερο. Η Ιθάκη παύει να είναι σημείο στον χάρτη και μετατρέπεται σε ψυχική κατάσταση που χτίζεται ξανά θραύσμα προς θραύσμα.
Christopher Nolan is set to receive a knighthood in England for his services to film.
Sir Christopher Nolan.
His wife, Emma Thomas, will also be honored receiving damehood. pic.twitter.com/vioPZb2UZ1
— CinemaBums (@Cinema_Bums) March 28, 2024
Το γεγονός ότι οι χαρακτήρες μιλούν αγγλικά με αμερικανική προφορά προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, ιδίως στην Ελλάδα. Ο Τάκης Θεοδωρόπουλος στη «Καθημερινή» αποδόμησε αυτή την κριτική με μια αφοπλιστική διαπίστωση: ο ίδιος ο Όμηρος έκανε τους πάντες να μιλούν ελληνικά στα έπη του, ανεξαρτήτως της πραγματικής τους καταγωγής. Νομιμοποιείται λοιπόν και ο κινηματογραφικός δημιουργός να χρησιμοποιήσει τη δική του μητρική γλώσσα ως παγκόσμιο εργαλείο αφήγησης. Η ένσταση περί αμερικανικής προφοράς αγγίζει τον πυρήνα της σύγχρονης κινηματογραφικής βιομηχανίας, όπου μια τριαντάχρονη διαδρομή μπορεί να μιλά διαφορετικές διαλέκτους.
Το έργο του Νόλαν ήταν ανέκαθεν γεμάτο από απόντες συντρόφους, ορφανά παιδιά και αγωνιώδεις επιστροφές. Ο Κομπ στο «Inception» διέσχιζε ονειρικά επίπεδα για να αγκαλιάσει τα παιδιά του. Ο Κούπερ στο «Interstellar» έβλεπε την κόρη του να γερνά χωρίς αυτόν, χαμένος στη διαστολή του χρόνου. Ο Μπρους Γουέιν συγκροτήθηκε γύρω από έναν διπλό φόνο. Υπάρχει μια αβίαστη συνέπεια στο πέρασμα από αυτούς τους μοναχικούς ήρωες στον Οδυσσέα. Ωστόσο, η ταινία εμπεριέχει μια βαθύτερη προσωπική σκιά, που καμία δήλωση δεν έχει φωτίσει. Ο Νόλαν έχει δύο αδελφούς. Ο Τζόναθαν είναι ο πολύτιμος συνεργάτης του. Ο μεγαλύτερος, Μάθιου, συνελήφθη από το FBI το 2009. Τον βάραιναν κατηγορίες για δολοφονία στην Κόστα Ρίκα και δικαστικά έγγραφα έκαναν λόγο για εκτελεστή επί πληρωμή. Το FBI απέρριψε το αίτημα έκδοσης, κρίνοντας τα στοιχεία ανεπαρκή, και ο Μάθιου καταδικάστηκε αργότερα για απόπειρα απόδρασης από φυλακή του Σικάγου. Η σιωπή και των δύο επιτυχημένων αδελφών είναι ερμητική. Οι θεατές που αναζητούν διπλές ταυτότητες, νόμους που καταρρέουν και σκοτεινά διεθνή δίκτυα στη φιλμογραφία του, ενδέχεται να βρουν αντανακλάσεις αυτής της αγεφύρωτης ρήξης. Η πιθανότητα αυτή βαραίνει τις εικόνες χωρίς να τις εξηγεί ποτέ πλήρως.
Με το «Oppenheimer», ο σκηνοθέτης έδειξε μια σχεδόν μαχητική στροφή στην ηθική φιλοσοφία της εξουσίας. Η Οδύσσεια συνεχίζει αυτόν τον δρόμο. Δεν είναι μια περιπέτεια με εφέ, αλλά ένα έπος για το κόστος της βίας στην ανθρώπινη ψυχή. Ο Ματ Ντέιμον δεν υποδύεται απλώς έναν βασιλιά. Υποδύεται έναν άνθρωπο που η μνήμη του πολέμου κατέστρεψε, αφήνοντάς τον να ρωτά τη Σαρλίζ Θέρον αν υπήρξε ποτέ πατέρας. Και όταν οι μνήμες αρχίζουν να ξεπηδούν, πληγώνουν. Το ξίφος των Τρώων που σκίζει το πρόσωπο του κρυμμένου πολεμιστή είναι η υπενθύμιση ότι το ταξίδι προς τα πίσω είναι γεμάτο οδύνη. Η Ιθάκη του Νόλαν μοιάζει να υπόσχεται λύτρωση, αλλά την κάνει να μοιάζει σχεδόν αδύνατη.
Αν ο σκηνοθέτης κατάφερε κάτι με αυτό το εγχείρημα, είναι να κάνει ένα αρχαίο κείμενο να πάλλεται με σύγχρονο νευρικό σύστημα. Οι γονείς, η πατρότητα, τα παιδιά που μένουν πίσω, ο γιος που μεγαλώνει χωρίς πατέρα — όλα αυτά ζωντανεύουν μέσα από το καστ. Η Αν Χάθαγουεϊ γίνεται η Πηνελόπη που υφαίνει υπομονή και θλίψη. Ο Τομ Χόλλαντ υποδύεται τον Τηλέμαχο, έναν νέο άνδρα που έχει μάθει να ζει με ένα φάντασμα. Στην οθόνη, η οικογένεια είναι ταυτόχρονα σκοπός και πληγή. Ο Νόλαν αποφεύγει να δώσει συνεντεύξεις για τον αδελφό του. Αποφεύγει να εξηγήσει αν ο δικός του αγώνας να κρατήσει κοντά τα παιδιά του, ακόμη και στα κινηματογραφικά πλατό, είναι η δική του απάντηση στην απουσία που τόσο συχνά απεικονίζει. Αφήνει τις εικόνες να μιλήσουν. Και στην Οδύσσεια, αυτή η σιωπηλή εξομολόγηση αντηχεί πιο δυνατά από οποιαδήποτε δήλωση.
Christopher Nolan walking with his son and their chocolate Labrador, Charlie, in LA, 2023. pic.twitter.com/gtiYWICyil
— (@paige__gm) August 3, 2026
Christopher Nolan and wife Emma Thomas arriving at a screening of Following at Los Angeles’ Grauman’s Egyptian Theatre in 2002. pic.twitter.com/jEazoofNS4
— Christopher Nolan Archives (@NolanAnalyst) May 23, 2024