Δεν είναι λίγοι εκείνοι που πιστεύουν ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει μπει σε μια φάση όπου οι εξελίξεις στο πεδίο μάχης δεν είναι πια το μόνο που μετράει. Ο Ντμίτρι Μουράτοφ, ο Ρώσος δημοσιογράφος που κέρδισε το Νόμπελ Ειρήνης το 2021, επιμένει εδώ και καιρό ότι καμία στρατιωτική εξέλιξη δεν μπορεί πλέον να βαφτιστεί «νίκη» για τη Μόσχα. Μιλώντας στο BBC, ύστερα από σχεδόν πέντε χρόνια πολέμου, ο συνιδρυτής της ανεξάρτητης Novaya Gazeta περιγράφει μια χώρα που έχει γυρίσει δεκαετίες πίσω, με την καταστολή, τον φόβο και την οικονομική φθορά να κυριαρχούν στην καθημερινότητα.
«Δεν θα υπάρξει ποτέ “νίκη”», λέει χαρακτηριστικά. Ο ίδιος μετρά το κόστος σε ανθρώπινες ζωές: πάνω από ένα εκατομμύριο θύματα, νεκρούς και τραυματίες, σε έναν πόλεμο ανάμεσα σε δύο σλαβικούς λαούς που έχει αφήσει πίσω του ερείπια και ένα βαθύ μίσος. Το μέγεθος της καταστροφής, εξηγεί, ακυρώνει εκ των προτέρων οποιαδήποτε απόπειρα να παρουσιαστεί το τελικό αποτέλεσμα ως θρίαμβος, όπου κι αν χαραχθούν τελικά τα σύνορα. «Μπορείς να την καταστρέψεις, αλλά δεν μπορείς να την κατακτήσεις», σημειώνει για την Ουκρανία, συνοψίζοντας σε μία πρόταση το αδιέξοδο της ρωσικής στρατηγικής.
Αυτό που τον ανησυχεί όμως περισσότερο τελευταία δεν είναι το μέτωπο, αλλά η πυρηνική ρητορική που έχει εισβάλει στον δημόσιο διάλογο στη Ρωσία. Ο Μουράτοφ λέει ότι από την αρχή του έτους έχει καταγράψει πάνω από 500 αναφορές στη χρήση πυρηνικών όπλων. Κι ενώ θα μπορούσε κανείς να τις αποδώσει σε περιθωριακές φωνές, το πρόβλημα είναι ότι τέτοιες συζητήσεις έχουν περάσει πια και στην κρατική τηλεόραση ή σε επίσημα φόρα. Ακόμη και στο Διεθνές Οικονομικό Φόρουμ της Αγίας Πετρούπολης, ένας ομιλητής παρουσίασε θετικά το ενδεχόμενο χρήσης πυρηνικών.
Σε ό,τι αφορά τις προθέσεις του ίδιου του Βλαντίμιρ Πούτιν, ο Μουράτοφ αρνείται να κάνει προβλέψεις. Απορρίπτει μάλιστα με σκληρό τρόπο όσους ισχυρίζονται ότι μπορούν να διαβάσουν το μυαλό του Ρώσου προέδρου. «Όλοι αυτοί οι πολιτικοι αναλυτές που λένε “ο Πούτιν σκέφτεται αυτό” ή “φοβάται εκείνο” είναι τσαρλατάνοι», λέει, παρομοιάζοντας τέτοιες αναλύσεις με την αστρολογία. «Κανείς δεν ξέρει τι συμβαίνει μέσα στο κεφάλι του Βλαντίμιρ Πούτιν. Ούτε εγώ».
Παρά τα σενάρια περί κόπωσης ή ρωγμών στην πολιτική ελίτ, ο Μουράτοφ θεωρεί ότι ο Ρώσος πρόεδρος ελέγχει απόλυτα το σύστημα εξουσίας. «Τη χώρα κυβερνά ο Βλαντίμιρ Πούτιν. Τον φοβούνται», λέει, απορρίπτοντας τις θεωρίες συνωμοσίας για παρασκηνιακές διαμάχες. Βασικό στήριγμα αυτού του καθεστώτος θεωρεί την FSB, τη ρωσική υπηρεσία ασφαλείας, που αποτελεί έναν από τους ισχυρότερους μηχανισμούς επιβολής.
Η καταστολή που ακολούθησε την έναρξη της εισβολής ήταν, σύμφωνα με τον ίδιο, πρωτοφανής για τα σύγχρονα ρωσικά δεδομένα. Ο Μουράτοφ αναφέρει ότι τουλάχιστον 1.500 άνθρωποι βρίσκονται σήμερα στη φυλακή για τη δημόσια αντίθεσή τους στην κυβερνητική πολιτική. Κάποιες πλευρές της κατάστασης, λέει, θυμίζουν ακόμη και τις χειρότερες περιόδους της σοβιετικής εποχής, τουλάχιστον ως προς τον αριθμό των πολιτικών κρατουμένων. Ο ίδιος έχει χαρακτηριστεί «ξένος πράκτορας» από τις ρωσικές αρχές, αλλά προτιμά να μιλάει για εκείνους που πλήρωσαν με τη ζωή τους ή την ελευθερία τους. Ανάμεσά τους και ο πιανίστας Πάβελ Κουσνίρ, που συνελήφθη για αντιπολεμικά βίντεο και πέθανε σε κέντρο κράτησης σε ηλικία 39 ετών, κατά τη διάρκεια απεργίας πείνας.
«Αυτό που με ανησυχεί περισσότερο αυτή τη στιγμή είναι ότι κανείς στον κόσμο δεν ενδιαφέρεται για τους πολιτικούς κρατούμενους που ήταν οι πρώτοι που μίλησαν εναντίον της αρπαγής γης στη γειτονική μας χώρα», τονίζει.
Η τύχη της Novaya Gazeta, της εφημερίδας που συνίδρυσε πριν από περισσότερα από 30 χρόνια, λειτουργεί για τον Μουράτοφ ως σύμβολο αυτής της αλλαγής. Το Νόμπελ Ειρήνης του 2021 ήρθε ως αναγνώριση της δουλειάς της στα θέματα διαφθοράς και ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά δεν στάθηκε αρκετό για να την προστατεύσει. Οι αρχές ανακάλεσαν την άδεια λειτουργίας της και η ιστοσελίδα της μπλοκαρίστηκε. «Δεν υπάρχει πια εφημερίδα», λέει ο Μουράτοφ για τα σιωπηλά γραφεία στη Μόσχα.
Η κριτική του πάντως δεν σταματά στο Κρεμλίνο. Φτάνει και στην Ευρώπη, στην οποία προσάπτει μια πολυετή υποκρισία. «Όταν του μιλούν για ευρωπαϊκές αξίες, πραγματικά γελά. Γνωρίζει την πραγματική αξία εκείνων που του κήρυτταν αυτές τις αξίες», λέει, θυμίζοντας ότι πολλοί Ευρωπαίοι ηγέτες έκαναν λόγο για δημοκρατία και την ίδια ώρα υπέγραφαν συμφωνίες για φυσικό αέριο, πετρέλαιο και διαμάντια.
Κι όμως, ο Μουράτοφ επιμένει ότι η ρωσική κοινωνία δεν έχει σωπάσει εντελώς. Άνθρωποι τον πλησιάζουν στους δρόμους της Μόσχας για να ευχαριστήσουν εκείνον και τους συνεργάτες του για τη δουλειά τους. Σχεδόν ψιθυριστά. «Ζούμε σε μια εποχή που μένεις σιωπηλός. Τα λόγια λέγονται ψιθυριστά», λέει. «Αλλά αυτό που σκέφτονται οι άνθρωποι είναι πολύ σημαντικό».