Πέθανε το Σάββατο σε ηλικία 96 ετών ο Γιούργκεν Χάμπερμας, ο μεγάλος Γερμανός φιλόσοφος που άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε τη δημοκρατία και τον δημόσιο διάλογο. Ο εκδοτικός του οίκος έκανε γνωστό τον θάνατό του στο Στάρνμπεργκ, κοντά στο Μόναχο. Ένας στοχαστής που έζησε τον ναζισμό από κοντά και μετά αφιέτωσε τη ζωή του στην ιδέα ότι η ελευθερία χτίζεται με λόγια και επιχειρήματα.
Από τα ερείπια του πολέμου στην κριτική θεωρία
Ο Χάμπερμας γεννήθηκε το 1929 στο Ντίσελντορφ και μεγάλωσε σε μια Γερμανία που έπεφτε σιγά σιγά στα χέρια των Ναζί. Η παιδική του ηλικία πέρασε μέσα σε φόβο και προπαγάνδα, ενώ ως έφηβος είδε τα πάντα να καταρρέουν το 1945. Εκείνη η χρονιά τον σημάδεψε βαθιά – είπε αργότερα ότι τότε κατάλαβε πόσο εγκληματικό ήταν το σύστημα γύρω του. Αυτή η αφύπνιση τον έσπρωξε προς τη φιλοσοφία, όπου βρήκε τρόπο να ξαναφτιάξει νόημα στον κόσμο.
Μεγάλωσε με πρόβλημα στο στόμα, λυκόστομα, και έκανε πολλές εγχειρήσεις από μικρός.
Habermas zählte zu den wichtigsten Denkern der Gegenwart. Nun ist der Philosoph und Soziologe im Alter von 96 Jahren in Starnberg gestorben.https://t.co/qQU44mKIGY pic.twitter.com/443APrf1p4
— NIUS (@niusde_) March 14, 2026
Αυτή η δυσκολία να μιλήσει τον έκανε να σκεφτεί νωρίς πόσο σημαντική είναι η γλώσσα για να συνεννοούμαστε. Σπούδασε κοντά στη Σχολή της Φραγκφούρτης, δούλεψε βοηθός του Αντόρνο και πήρε ιδέες από τον Χορκχάιμερ, αλλά γρήγορα έφτιαξε δικό του δρόμο. Αντί να μένει μόνο στην κριτική για την εξουσία και τον καπιταλισμό, ο Χάμπερμας έψαξε πώς μπορούμε να συμφωνούμε με λογική και διάλογο, χωρίς να πέφτουμε σε απελπισία.
Παρεμβάσεις που έκαναν θόρυβο στη Γερμανία και την Ευρώπη
Το βιβλίο του για τη δημόσια σφαίρα βγήκε και τον έκανε γνωστό παντού – μίλαγε για τον χώρο όπου οι πολίτες λένε τη γνώμη τους ελεύθερα και πιέζουν την εξουσία. Για τον Χάμπερμας η δημοκρατία δεν είναι ψηφοφορίες και νόμοι μόνο, αλλά ζωντανή κουβέντα όπου όλοι μετέχουν. Στα χρόνια του φοιτητικού κινήματος το ’60, μιλούσε με τους νέους αλλά τους προειδοποιούσε για υπερβολές, λέγοντας ακόμα και για «αριστερό φασισμό», κάτι που μετά είπε ότι το παράκανε. Παρόλα αυτά, πίστευε ότι εκείνο το κίνημα βοήθησε τη Γερμανία να γίνει πιο ανοιχτή και λιγότερο αυταρχική.
Στη δεκαετία του ’80 μπήκε δυνατά στη διαμάχη των ιστορικών, όπου κάποιοι ήθελαν να μειώσουν τα ναζιστικά εγκλήματα συγκρίνοντάς τα με άλλα. Ο Χάμπερμας το έβγαλε στα μανταλάκια αυτό, λέγοντας ότι η Γερμανία πρέπει να κουβαλάει την ενοχή της χωρίς δικαιολογίες, για να μην ξαναπιάσει εθνικισμός. Υποστήριξε την ευρωπαϊκή ένωση σκληρά, βλέποντας την ως τρόπο να δέσει η Γερμανία με τους άλλους και να μην ξανακάνει λάθη. Κριτίκαρε τους συντηρητικούς που, κατά τη γνώμη του, έβαζαν τεχνοκράτες αντί για πολιτική.
Στα τελευταία χρόνια, ακόμα έγραφε και μιλούσε για θρησκεία και νεωτερικότητα, λέγοντας ότι δεν πρέπει να αγνοούμε τις θρησκευτικές ρίζες στις σύγχρονες κοινωνίες. Για τον πόλεμο στην Ουκρανία ανησυχούσε για τα όπλα και την πυρηνική απειλή στην Ευρώπη. Παντρεύτηκε το 1955 την Ούτε Βέσελχοφ, που πέθανε πέρυσι, και είχαν τρία παιδιά – η κόρη τους Ρεμπέκα έφυγε το 2023, μένουν δύο.
Το έργο του, όπως η Θεωρία της Επικοινωνιακής Δράσης, έμεινε σαν πυξίδα για το πώς η επικοινωνία κρατάει τις κοινωνίες κολλημένες χωρίς βία ή χρήμα. Ο Χάμπερμας έζησε μια ζωή γεμάτη παρεμβάσεις, από τα πανεπιστήμια μέχρι τις εφημερίδες, πάντα πιέζοντας για καλύτερη Ευρώπη.